Vitalik Buterin: Tầm nhìn ban đầu của Layer-2 đã lỗi thời, Ethereum cần một hướng đi mới

Vitalik Buterin, nhà đồng sáng lập Ethereum, mới đây đã công khai đánh giá lại toàn bộ lộ trình mở rộng “lấy rollup làm trung tâm” mà chính ông từng là người cổ vũ mạnh mẽ nhất trong nhiều năm qua. Theo Vitalik, thực tế triển khai cho thấy các mạng Layer 2 (L2) đang phi tập trung hóa chậm hơn rất nhiều so với kỳ vọng ban đầu, trong khi chính Ethereum Layer 1 lại đã có những bước tiến rõ rệt về khả năng mở rộng. Hai xu hướng này, vì những lý do hoàn toàn khác nhau, đang khiến tầm nhìn ban đầu về vai trò của L2 trong hệ sinh thái Ethereum không còn phù hợp, buộc cộng đồng phải tìm một con đường mới.

Trong một bài đăng trên mạng xã hội X, Vitalik thẳng thắn cho rằng mô hình coi L2 như các “shard mang thương hiệu” của Ethereum – tức những chuỗi phụ có thông lượng cao, xử lý phần lớn giao dịch nhưng vẫn phụ thuộc vào lớp cơ sở Ethereum để đảm bảo tính chống kiểm duyệt – đã không diễn ra đúng như kế hoạch. Đây là một sự đảo chiều đáng chú ý so với định hướng lâu nay của Vitalik và Ethereum Foundation, vốn xem rollup-centric roadmap là chiến lược cốt lõi để mở rộng Ethereum trong dài hạn.

Thực tế, lộ trình này chưa bao giờ nhận được sự đồng thuận tuyệt đối trong cộng đồng Ethereum, nhưng các tranh luận chỉ thực sự bùng lên mạnh mẽ từ năm ngoái, khi Solana – với mô hình mở rộng đơn khối (monolithic) – gia tăng áp lực cạnh tranh. Solana liên tục nhấn mạnh lợi thế về tốc độ, chi phí và trải nghiệm người dùng khi mọi thứ được xử lý trên một lớp duy nhất, điều này khiến nhiều nhà phát triển và nhà đầu tư đặt câu hỏi về việc Ethereum phụ thuộc quá nhiều vào L2 có thực sự là lựa chọn tối ưu hay không.

Sau hàng loạt thay đổi nhân sự và điều chỉnh chiến lược tại Ethereum Foundation trong năm 2025, các nhà nghiên cứu Ethereum đã đẩy mạnh nỗ lực mở rộng trực tiếp Layer 1, song song với việc cải thiện hạ tầng cho L2. Các nâng cấp về khả năng cung cấp dữ liệu, đặc biệt là những cải tiến liên quan đến blob như PeerDAS, được triển khai nhằm giảm chi phí và tăng thông lượng cho cả hệ sinh thái. Tuy nhiên, theo Vitalik, vấn đề cốt lõi không chỉ nằm ở công nghệ, mà còn ở mức độ cam kết phi tập trung của các L2.

Vitalik từng đề xuất một khung đánh giá mức độ phi tập trung của rollup, chia thành nhiều giai đoạn. Ở giai đoạn thấp nhất, quyền kiểm soát vẫn nằm trong tay một hội đồng bảo mật tập trung, có thể can thiệp hoặc đảo ngược giao dịch. Giai đoạn cao nhất là trạng thái hoàn toàn không cần niềm tin, nơi hệ thống vận hành thuần túy dựa trên mã nguồn và bằng chứng mật mã. Dù đã có hàng chục L2 ra mắt, số dự án đạt được giai đoạn trung gian vẫn rất ít, điều mà Vitalik đã nhiều lần chỉ trích trước đây. Một trong những trường hợp hiếm hoi tiến lên giai đoạn này là Base, mạng L2 do Coinbase ươm tạo từ năm 2023, khi dự án đã phi tập trung hóa cơ chế quản trị hội đồng bảo mật và triển khai fault proof không cần cấp phép.

Theo Vitalik, sự chậm trễ trong quá trình phi tập trung hóa L2 không chỉ đến từ lợi ích doanh nghiệp, mà còn do các rào cản kỹ thuật và yếu tố pháp lý. Ông tiết lộ đã chứng kiến ít nhất một dự án L2 thừa nhận rằng họ có thể sẽ không bao giờ muốn tiến xa hơn một mức độ nhất định, không chỉ vì lo ngại về độ an toàn của ZK-EVM, mà còn vì yêu cầu tuân thủ pháp lý của khách hàng buộc họ phải giữ quyền kiểm soát cuối cùng đối với hệ thống.

Dù vậy, Vitalik nhấn mạnh rằng ông không hề “quay lưng” với Layer 2. Thay vào đó, ông đang mở rộng cách nhìn về vai trò của chúng trong tương lai Ethereum. Theo ông, cộng đồng nên ngừng coi L2 là những shard mang danh Ethereum, đi kèm với các nghĩa vụ xã hội và kỹ thuật tương ứng. Thay vào đó, L2 nên được xem là một phổ lựa chọn đa dạng, từ những chuỗi được Ethereum bảo chứng mạnh mẽ với các đặc tính riêng biệt, cho tới các mạng có mức độ liên kết lỏng lẻo hơn, để mỗi người dùng hoặc bot tự quyết định mức độ tin cậy phù hợp với nhu cầu của mình.

Vitalik cho rằng các L2 ít nhất vẫn cần đạt một mức độ phi tập trung tối thiểu, nếu không chúng sẽ bị nhìn nhận giống như một blockchain Layer 1 cạnh tranh có gắn cầu nối hơn là một phần của hệ sinh thái Ethereum. Quan trọng hơn, ông kêu gọi các đội ngũ L2 cần xác định giá trị cốt lõi khác ngoài việc “chỉ để mở rộng”, chẳng hạn như các tính năng chuyên biệt không dựa trên EVM, các máy ảo tập trung vào quyền riêng tư, kiến trúc phục vụ ứng dụng chuyên dụng hoặc các mô hình phi tài chính, cũng như những đổi mới kỹ thuật khác.

Bên cạnh đó, Vitalik thừa nhận vẫn có chỗ đứng cho những L2 mang lại mức độ mở rộng cực lớn mà ngay cả một Ethereum Layer 1 được mở rộng mạnh mẽ cũng khó đáp ứng, hoặc những giải pháp có độ trễ cực thấp và cơ chế sắp xếp giao dịch đặc thù. Đáng chú ý, ông tiếp tục nhắc tới các bằng chứng ZK-EVM có thể được tích hợp trực tiếp vào Layer 1 dưới dạng precompile, cho phép Ethereum tự mở rộng theo cách “tự nâng cấp” cùng với toàn bộ mạng lưới.